دکتر آرزو دهقانی، تاب آوری در نظام سلامت را مفهومی پیشرفته، چندبعدی و پویا عنوان کرد و  این مفهوم را  شامل چهار توانایی اساسی  دانست. 

 

وی در یادداشتی با اشاره به شعار ملی هفته سلامت و دستاوردهای نظام سلامت در چهار دهه گذشته اظهار کرد شعار ملی «سلامت پایدار با علم و اقتدار، ایران ماندگار» یک ادعای بلندپروازانه نیست؛ طی چهار دهه گذشته، نظام سلامت ایران برگهای زرینی در تاب آوری ثبت کرده است

 

متن کامل یادداشت این متخصص سلامت به این شرح است:

در جهانی که بحرانها پیاپی رخ داده و تعداد زیادی از جوامع و انسان ها را تحت تاثیر قرار می دهد، تاب آوری تنها یک مفهوم آکادمیک نیست؛ بلکه گامی ارزشمند در دفاع از کرامت انسانی و عدالت اجتماعی است. اما تاب‌آوری بدون «مدیریت علمی»، سست و ناپایدار خواهد بود.

 

 تاب آوری در نظام سلامت مفهومی پیشرفته، چندبعدی و پویاست. این مفهوم شامل چهار توانایی اساسی است. جذب شوک که توانایی نظام سلامت برای ادامه عملکرد با حداقل اختلال در هنگام بروز بحران را نشان می دهد. مثلاً در یک همه گیری، مراکز بهداشتی و درمانی باید بتوانند همزمان هم به بیماران کووید و هم به بیماران معمولی خدمات دهند. بعد دیگر تاب آوری انطباق پویا یعنی تغییر و اصلاح فرآیندها بدون از دست دادن کارآمدی است.

 

 بازیابی سریع یکی دیگر از ابعاد تاب اوری است که نشان دهنده  بازگشت به سطح عملکرد مطلوب یا بهتر از قبل، پس از فروکش بحران است. این مرحله مستلزم برنامه های از پیش طراحی شده برای توانبخشی و بازسازی زیرساخت هاست. و در نهایت به مهمترن بخش تاب آوری یعنی یادگیری و تحول می رسیم. نظام سلامت تاب آور نه تنها از بحران عبور میکند، بلکه درس میگیرد و ساختارش را برای بحرانهای آینده متحول می‌سازد.

 

تجارب در کشورهای مختلف در مدیریت پاندمی کووید-۱۹ نشان داد علم و مدیریت محلی و مشارکت مردم باید همراه هم باشند تا مفهوم تاب آوری در جامعه تبلور یابد.

 

شعار «با تکیه بر علم» از زبان WHO فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه یک الزام عملیاتی است. مدیریت علمی بحران در نظام سلامت به معنای  تصمیم گیری مبتنی بر داده، نه احساسات و نه شتابزدگی است، چرا که در بحران، دو خطر ما را تهدید می‌کند یکی فلج تحلیلی یعنی آنقدر داده می‌خواهیم که فرصت عمل از دست می‌رود؛ دیگری شتاب کور یعنی بدون تحلیل کافی دست به اقدام می‌زنیم. مدیریت علمی یعنی تعادل ظریف بین سرعت و دقت. سامانه های اطلاعاتی سلامت مانند نظام مراقبت سندرومیک میتوانند هفته ها زودتر از تشخیص قطعی، کانون بحران را نشان دهند.

 

علم مدیریت بحران به ما یاد می دهد که منابع را با الگوریتم های بهینه سازی مدیریت کنیم چرا که در شرایط اضطراری  منابعی همچون نیروی انسانی، دارو، اکسیژن، تخت، واکسن به شدت کمیاب می شوند. علم مدیریت بحران به ما می آموزد که چگونه با الگوریتمهای تخصیص پویا (مانند مدل های ریاضی توزیع  تجهیزات) عدالت و کارایی را توأمان حفظ کر و ارائه خدمات ضروری تداوم یابد.

 

یکی دیگر از کاربردهای مدیریت علمی بحران،  پیش بینی و سناریوسازی است. امروزه با استفاده از مدل‌سازی اپیدمیولوژیک و شبیه‌سازی کامپیوتری از زنجیره تأمین دارو، می توان پیش بینی کرد که در کدام روز کدام دارو کمبود خواهد داشت و به دنبال آن می توان یک توزیع عادلانه و هوشمندانه داشت.

 

در علم مدیریت بحران نوین مشارکت اجتماعی مبتنی بر سواد سلامت علمی حرف اول را می‌زند.  شعار «همه با هم برای سلامت» زمانی به نتیجه می‌رسد که علم به زبان ساده برای مردم ترجمه شده باشد. تجربه نشان داده که در بحران، مردم اگر دلایل علمی تصمیم ها را بفهمند، خود به بازوان توانای نظام سلامت تبدیل می‌شوند.

 

شعار ملی «سلامت پایدار با علم و اقتدار، ایران ماندگار» یک ادعای بلندپروازانه نیست؛ طی چهار دهه گذشته، نظام سلامت ایران برگهای زرینی در تاب آوری ثبت کرده است: از مقابله با بمباران شیمیایی در جنگ تا مدیریت زلزله بم، از مهار مالاریا تا کنترل کرونا در شرایط تحریم. اما در ادامه راه باید تاب آوری نظام سلامت را از یک مفهوم واکنشی به یک مسئله راهبردی و روزمره تبدیل کنیم. یعنی نه فقط در زمان بحران، که در روزهای آرامش نیز نظام سلامت باید روی سناریوهای بحرانی تمرین کند، ذخایر علمی و عملیاتی بسازد و فرهنگ «آمادگی» را در جامعه نهادینه سازد.

 

در دومین روز از هفته سلامت 1405، روزی که به «تاب آوری نظام سلامت، مدیریت علمی در بحران» اختصاص یافته است، باید سه اقدام مشخص در دستور کار متولیان، رسانه ها و مردم قرار گیرد. برنامه های آمادگی در برابر حوادث و  بلایا را مبتنی بر علم و شواهد و درس آموخته ها به روزرسانی کرده و  برگزاری تمرین های عملیاتی و دورمیزی را در برنامه های جاری گنجاند. تمام طرحهای پژوهشی سلامت باید با عنوان «کاربرد در مدیریت بحران» در مقاطع دانشگاهی و پژوهشگران انجام و انتشار سریع یافته ها در قالب سیاست های عملیاتی جهت استفاده توسط میدان اجرایی، صورت گیرد. آموزش عمومی مهارت های ابتدایی مدیریت بحران سلامت (از نحوه صحیح گزارش یک رویداد مشکوک تا پرهیز از خوددرمانی در اپیدمی ها، پناه گیری، خودمراقبتی و ..) از طریق بسته های پیامکی، شبکه های اجتماعی و تلویزیون شهری انجام شود.