دکتر سیمین‌دخت بیات با اشاره به نام‌گذاری ۲۳ مهرماه به عنوان روز ملی مبارزه با سل گبه دلیل تقارن با سالروز درگذشت محمد بن زکریای رازی و تحقیقات ارزنده این حکیم گرانقدر درباره بیماری سل، به عنوان «روز ملی مبارزه با سل» نام‌گذاری شده است.

وی با اشاره به شعار امسال روز ملی سل با عنوان «بله! ما می‌توانیم به سل پایان دهیم؛ با هدایت دولت‌ها و حمایت ملت‌ها» گفت: این شعار بر اهمیت برنامه‌ریزی مؤثر، تقویت نظام مراقبت سلامت و مشارکت مردم در پیشگیری و کنترل این بیماری تأکید دارد.

رئیس گروه بیماری‌های واگیر معاونت امور بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در تشریح بیماری سل بیان کرد: سل یک بیماری عفونی است که عامل آن مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است. این بیماری می‌تواند تقریباً تمام اعضای بدن را درگیر کند، اما شایع‌ترین شکل آن سل ریوی است.

وی افزود: راه انتقال عفونت سل تقریباً همیشه از طریق تنفس است، اما میکروب سل پس از ورود به ریه و ایجاد ضایعه اولیه می‌تواند از طریق جریان خون، عروق لنفاوی، برونش‌ها یا در اثر مجاورت، مستقیماً به دیگر قسمت‌های بدن منتشر شود.

انتقال سل از طریق ذرات معلق در هوا

بیات با اشاره به چگونگی انتقال بیماری سل از فرد بیمار به افراد سالم اظهار کرد: میکروب سل به صورت ذرات ریز وارد هوا می‌شود و این ذرات هنگام سرفه، عطسه، صحبت کردن، خندیدن یا فریاد زدن بیمار در هوا پخش می‌شوند. این ذرات به دلیل اندازه بسیار کوچک خود می‌توانند برای مدت طولانی در هوای فضاهای بسته معلق بمانند و حتی در غیاب بیمار نیز موجب انتقال بیماری شوند.

وی ادامه داد: برای انتقال بیماری سل، تماس‌های طولانی و ورود تعداد زیادی از میکروب‌های سل اهمیت دارد. انتقال میکروب از بیمار به اطرافیان به سه عامل واگیردار بودن بیماری، محیطی که تماس در آن اتفاق می‌افتد و مدت زمان تماس بستگی دارد.

رئیس گروه بیماری‌های واگیر دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی بهترین راه برای توقف انتقال بیماری را دوری بیمار از اطرافیان و شروع درمان دارویی عنوان کرد و گفت: شروع درمان دارویی در کاهش انتقال بیماری بسیار مؤثر است و واگیری بیماری سل را پس از حدود دو هفته از شروع درمان، حتی در صورت مثبت بودن آزمایش خلط، کاهش می‌دهد.

وی با بیان اینکه افراد دارای تماس نزدیک و طولانی با بیماران مبتلا به سل واگیر بیشترین خطر ابتلا را دارند، افزود: اعضای خانواده، هم‌اتاقی‌ها، دوستان و همکاران بیمار از جمله افرادی هستند که ممکن است در معرض خطر ابتلا به عفونت سل قرار بگیرند.

بیات توضیح داد: منظور از تماس نزدیک، افرادی هستند که از سه ماه قبل از تشخیص بیماری سل با بیمار در یک منزل زندگی کرده‌اند یا حداقل یک شب، یا ساعات طولانی و متوالی طی روز، در یک مکان بسته یا اتاق با بیمار حضور داشته‌اند.

وی همچنین مکان‌های پرازدحام، کوچک، سربسته، کم‌نور، مرطوب و فاقد تهویه مناسب را از شرایط تسهیل‌کننده انتقال عفونت برشمرد.

چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به سل هستند؟

بیات با تأکید بر اینکه همه افراد استعداد ابتلا به سل را دارند، گفت: کودکان کم‌سن، سالمندان، افراد دچار سوءتغذیه، مبتلایان به سرطان، نارسایی مزمن کلیه، دیابت و ایدز و همچنین افرادی که از داروهای تضعیف‌کننده سیستم دفاعی بدن، مانند کورتون و داروهای ضدسرطان، استفاده می‌کنند، بیش از سایرین در معرض خطر ابتلا به این بیماری هستند.

وی افزود: واکسیناسیون BCG در بدو تولد از بروز موارد شدید و مرگ‌بار بیماری، از جمله سل ارزنی و مننژیت سلی، جلوگیری می‌کند.

سرفه بیش از دو هفته را جدی بگیرید

رئیس گروه بیماری‌های واگیر دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، سرفه پایدار به مدت دو هفته یا بیشتر را شایع‌ترین علامت سل ریوی دانست و اظهار کرد: این سرفه معمولاً با خلط و گاهی خلط خونی همراه است و ممکن است علائمی مانند تنگی نفس و درد قفسه سینه نیز وجود داشته باشد.

وی ادامه داد: تب، کاهش اشتها، کاهش وزن، بی‌حالی، تعریق شبانه، خستگی زودرس و ضعف عمومی از دیگر علائم مشترک بیماری سل هستند.

بیات در پاسخ به این پرسش که آیا تمام انواع سل به اطرافیان منتقل می‌شوند، گفت: خیر؛ تنها بیمار مبتلا به سل ریوی خلط مثبت می‌تواند میکروب را در هوا پخش کرده و بیماری را به اطرافیان منتقل کند. بنابراین، در اکثر موارد، سل ریوی خلط منفی و انواع سل خارج ریوی مسری نیستند و به دیگران منتقل نمی‌شوند.

وی با اشاره به روش تشخیص بیماری افزود: در افراد مشکوک، به‌ویژه افرادی که بیش از دو هفته سرفه دارند یا دچار خلط خونی هستند، تشخیص سل ریوی در قدم نخست با انجام سه نوبت آزمایش خلط صورت می‌گیرد.

سل درمان‌پذیر است؛ مصرف منظم دارو ضروری است

بیات با تأکید بر درمان‌پذیر بودن بیماری سل اظهار کرد: خوشبختانه امروزه با داروهای موجود، بیماران می‌توانند به بهبودی کامل دست یابند. اکثر داروهای ضدسل خوراکی هستند و بیمار نیازی به بستری شدن در بیمارستان ندارد.

وی افزود: طول مدت درمان سل حداقل شش ماه است و مصرف منظم و کامل داروها شرط اصلی موفقیت درمان محسوب می‌شود.

رئیس گروه بیماری‌های واگیر دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ادامه داد: بیمار مبتلا به سل، داروهای روزانه خود را با نظارت مستقیم و مشاهده کارمند بهداشتی یا فرد آموزش‌دیده مصرف می‌کند. این روش با عنوان «درمان کوتاه‌مدت با نظارت مستقیم» یا DOTS شناخته می‌شود و از قطع خودسرانه داروها و مقاوم شدن میکروب سل نسبت به داروهای موجود جلوگیری می‌کند.

وی هشدار داد: اگر داروهای ضدسل به صورت منظم مصرف نشوند، بیماری می‌تواند به سل مقاوم به درمان تبدیل شود؛ بیماری‌ای که درمان آن بسیار دشوار و پرهزینه است و می‌تواند جان بیمار را تهدید کند.

بیات همچنین با اشاره به اهمیت درمان عفونت نهفته سل گفت: درمان این عفونت در افرادی که هنوز به بیماری فعال مبتلا نشده‌اند، اما وجود باسیل سل در بدن آن‌ها با آزمایش‌هایی مانند PPD یا IGRA قابل اثبات است، در گروه‌های مشخصی انجام می‌شود.

وی کودکان و بزرگسالان در معرض تماس نزدیک با بیماران مبتلا به سل ریوی یا سل حنجره، بیماران مبتلا به HIV، مصرف‌کنندگان داروهای بیولوژیک ضد TNF، افراد کاندید دریافت عضو پیوندی، بیماران تحت دیالیز و مبتلایان به سیلیکوزیس را از جمله این گروه‌ها برشمرد.

مقاومت دارویی؛ یکی از چالش‌های مهم کنترل سل

رئیس گروه بیماری‌های واگیر دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با اشاره به مسئله مقاومت دارویی در بیماری سل اظهار کرد: مقاومت دارویی سل با معرفی نخستین داروی ضدسل در جهان در سال ۱۹۴۳ مطرح شد و در ادامه، به‌ویژه پس از استفاده گسترده از ریفامپین از دهه ۱۹۷۰ میلادی، سل مقاوم به چند دارو در جهان ظهور کرد و به یکی از چالش‌های اساسی برنامه‌های کنترل سل تبدیل شد.

وی توضیح داد: از نظر میکروب‌شناسی، مقاومت دارویی می‌تواند در اثر جهش ژنتیکی در باسیل ایجاد شود، اما درمان ناقص یا نادرست زمینه را برای زنده ماندن و تکثیر باسیل‌های مقاوم فراهم می‌کند و باعث می‌شود این باسیل‌ها به سویه غالب در بدن فرد مبتلا تبدیل شوند.

بیات افزود: در چنین شرایطی، تجویز رژیم درمانی استاندارد و کوتاه‌مدت برای بیمارانی که از ابتدا به باسیل‌های مقاوم به دارو آلوده شده‌اند، ممکن است نه‌تنها به درمان بیماری منجر نشود، بلکه مقاومت به طیف گسترده‌تری از داروهای ضدسل را نیز ایجاد کند.

وی تأکید کرد: اجرای کامل استراتژی DOTS، تجویز صحیح داروهای خط اول ضدسل و مصرف منظم آن‌ها تحت نظارت مستقیم فرد مطمئن، علاقه‌مند و آموزش‌دیده، از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از بروز مقاومت دارویی است.

رئیس گروه بیماری‌های واگیر دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ادامه داد: شناسایی به‌موقع موارد سل مقاوم و آغاز هرچه سریع‌تر درمان مناسب با رژیم‌های دارویی صحیح حاوی داروهای خط دوم ضدسل نیز می‌تواند در توقف چرخه انتقال سل مقاوم به دارو مؤثر باشد.

انجام آزمایش‌های تشخیصی مقاومت دارویی در دانشگاه شهید بهشتی

بیات با اشاره به خدمات تشخیصی موجود در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی گفت: در حال حاضر، در دو مرکز شامل آزمایشگاه کشت سل شهید جعفری و آزمایشگاه شبکه بهداشت و درمان ورامین، در صورت وجود اندیکاسیون، از ابتدای تشخیص و با انجام آزمایش جین اکسپرت، مقاومت به داروی ریفامپین به صورت رایگان مشخص می‌شود.

وی افزود: مدیریت موارد سل مزمن و مقاوم به دارو با هدف حذف هرچه سریع‌تر منابع بالقوه انتقال بیماری در جامعه، به اجزای استراتژی DOTS افزوده شده است. این اقدام به جلوگیری از انتقال باسیل مقاوم به دارو از افراد مبتلا به سل مقاوم به سایر افراد کمک می‌کند.

ارائه رایگان خدمات تشخیصی و درمانی سل

رئیس گروه بیماری‌های واگیر و پزشک هماهنگ‌کننده سل معاونت امور بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در پایان با تأکید بر دسترسی رایگان بیماران به خدمات مبارزه با سل اظهار کرد: تمامی خدمات مربوط به مبارزه با سل، شامل تشخیص، آزمایش خلط، ویزیت پزشک، دارو، پیگیری درمان و کنترل اطرافیان بیمار، در سراسر کشور از طریق مراکز بهداشتی به صورت رایگان ارائه می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: بیماران در طول دوره درمان بابت دریافت این خدمات هزینه‌ای پرداخت نمی‌کنند و مراکز مبارزه با سل آماده ارائه خدمات و پاسخگویی به پرسش‌ها و مشکلات مردم در زمینه این بیماری هستند.