دکتر محمدرضا غفارزاده رزاقی با اشاره به این که امسال (۲۰۲۶) سومین و آخرین سال از پویش سه‌ساله‌ جهانی با عنوان «تغییر روایت درباره خودکشی» است، تأکید کرد: مهم‌ترین پیام سلامت عمومی در این روز، تاکید بر این است که خودکشی پدیده‌ای قابل‌پیشگیری است. 

 

وی با اشاره به بیان این که  در برابر هر مرگ ناشی از خودکشی، بیش از ۲۰ نفر اقدام به آن را تجربه می‌کنند، اظهار کرد: امروزه خودکشی یکی از چالش‌های اصلی سلامت عمومی در جهان است؛ بحرانی که فراتر از حوزه‌های پزشکی و روان‌شناختی، تمام ارکان جامعه از جمله کانون خانواده، نظام آموزشی، محیط‌های کاری و ساختارهای اجتماعی را تحت‌ تاثیر  قرار می‌دهد.

 

 وی افزود بر اساس برآورد سازمان جهانی بهداشت هر سال بیش از ۷۲۰ هزار نفر در جهان بر اثر خودکشی جان خود را از دست می‌دهند.

 

غفارزاده رزاقی با اشاره به شعار روز جهانی پیشگیری از خودکشی «روایت را تغییر دهیم؛ گفت‌وگو را آغاز کنیم؛ هیچ‌کس نباید تنها بماند»گفت:  این پویش جامعه جهانی را به عبور از سکوت، انگ و قضاوت و حرکت به سوی گفت‌وگوی همدلانه، حمایت‌گر و مبتنی بر شواهد دعوت می‌کند 

 

وی در تبیین این شعار خاطرنشان کرد تغییر روایت تنها به معنای تغییر واژگان یا نحوه صحبت کردن درباره خودکشی نیست بلکه بر لزوم تغییر نگرش نسبت به پیشگیری از این آسیب تمرکز دارد.

 

  این کارشناس حوزه سلامت روان یادـآور شد پیشگیری از خودکشی از نقطه‌ای آغاز می‌شود که فرد احساس کند دیده می‌شود، شنیده می‌شود و در لحظات بحرانی تنها نیست. 

 

 نقش نظام مراقبت‌های اولیه در پیشگیری از خودکشی

 

 

رییس گروه سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد معاونت بهداشت یکی از مهم‌ترین فرصت‌های پیشگیری را  شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر در سطح خدمات سلامت برشمرد و خاطر نشان کرد اعضای تیم سلامت از جمله مراقبان سلامت، پزشکان، روان‌شناسان، مددکاران اجتماعی، پرستاران  می‌توانند در شناسایی نشانه‌های هشدار، ارزیابی خطر، برقراری ارتباط درمانی، ایجاد شبکه حمایت و ارجاع به‌موقع نقشی تعیین‌کننده داشته باشند.

 

وی تصریح کرد با این رویکرد مراکز خدمات جامع سلامت نباید کارکرد خود را تنها به ارائه خدمات پس از بروز بحران محدود کنند بلکه ضرورت دارد به پایگاه‌هایی فعال برای شناسایی زودهنگام، پیشگیری، مداخله به‌هنگام و پیگیری مستمر تبدیل شوند.

 

 وی همچنین بر اهمیت ایجاد پیوند میان سطح اول ارایه خدمات سلامت و سطوح تخصصی از جمله  مراکز سراج، بیمارستان‌ها، اورژانس، خدمات اجتماعی و ظرفیت‌های جامعه محلی تأکید کرد.

 

 رییس گروه سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد معاونت بهداشت تداوم مراقبت و پیگیری را بخشی از  فرآیند پیشگیری دانست و تصریح کرد فردی که یک بار در معرض رفتار خودکشی قرار گرفته است نباید پس از دریافت یک مداخله اولیه از چرخه مراقبت خارج شود.

 

این کارشناس حوزه سلامت روان با بیان این که نباید خودکشی را صرفاً به عنوان یک مسئله فردی یا پیامد یک اختلال روانی ببینیم نقش عوامل روان‌شناختی، اجتماعی، خانوادگی، اقتصادی، فرهنگی، زیستی و محیطی  را در شکل‌گیری خودکشی اثرگذار دانست. 

 

وی تعارضات خانوادگی، فقدان حمایت اجتماعی، مشکلات اقتصادی، خشونت، تنهایی، بحران‌های ارتباطی و دشواری دسترسی به خدمات را از مهم‌ترین عوامل این بحران برشمرد و تاکید کرد خودکشی پدیده‌ای چندعاملی است و پاسخ مؤثر به این موضوع نیز باید چندسطحی و چندبخشی باشد؛ از این رو مداخله مؤثر ایجاب می‌کند که علاوه بر فرد، خانواده، محیط زندگی و شبکه اجتماعی او نیز در کانون توجه قرار گیرند.

 

 رییس گروه سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد معاونت بهداشت در ادامه به مداخلات توصیه‌شده از سوی سازمان جهانی بهداشت اشاره کرد  و افزود این نهاد چهار راهکار مبتنی بر شواهد را به عنوان ارکان اصلی برنامه‌های پیشگیری از خودکشی معرفی کرده است.

 

به گفته وی این راهکارها شامل محدود کردن دسترسی به وسایل و روش‌های مرگبار، تعامل با رسانه‌ها برای ترویج گزارشگری مسئولانه، تقویت مهارت‌های زندگی و اجتماعی-هیجانی در کودکان و نوجوانان، و همچنین شناسایی زودهنگام و  مدیریت و پیگیریِ افرادی است که تحت تأثیر رفتارهای خودکشی قرار گرفته‌اند.

 

وی خاطرنشان کرد  اجرای این مداخلات  نیازمند زیرساخت‌هایی همچون همکاری بین‌بخشی، آموزش و توانمندسازی، تأمین منابع، پایش و ارزیابی و نظام ثبت و مراقبت داده‌ها است.

 

گفت‌وگو را آغاز کنیم

 

 

 

غفارزاده رزاقی با تأکید بر لزوم آگاهی‌بخشی در این حوزه گفت: یکی از مهم‌ترین موانع در مسیر پیشگیری، این باور نادرست است که تصور می‌شود صحبت‌کردن درباره خودکشی، فرد را به انجام آن تشویق یا سوق می‌دهد؛ این در حالی است که سازمان جهانی بهداشت تصریح می‌کند گفت‌وگوی باز و مسئولانه درباره خودکشی می‌تواند به فرد فرصت دهد درباره رنج خود صحبت کند، گزینه‌های دیگری را ببیند و برای دریافت کمک اقدام کند.

 

این کارشناس سلامت روان با تأکید بر اینکه برای حمایت از فردی که در شرایط دشوار قرار دارد، نیازی به ارائه پاسخ‌های پیچیده نیست و  یک گفت‌وگوی انسانیِ ساده می‌تواند آغازگر مسیری تازه و امیدی دوباره برای فرد باشد افزود: گاهی تنها کافی است ببینیم، بشنویم، قضاوت نکنیم، کنار فرد بمانیم و او را به دریافت کمک تخصصی متصل کنیم. 

 

وی با بیان این که  پیشگیری از خودکشی مسئولیتی همگانی است یادآور شد در جامعه‌ای که افراد بتوانند بدون هراس از «انگ اجتماعی» یا طرد شدن، درباره رنج‌های خود سخن بگویند، ظرفیت‌های پیشگیری به مراتب قدرتمندتر عمل خواهند کرد.

 

غفارزاده رزاقی نقش خانواده‌ها، نظام آموزشی، محیط‌های کاری، رسانه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و تمامی دستگاه‌های اجرایی را بسیار کلیدی عنوان کرد و گفت:این بخش‌ها در کنار هم، شبکه پیشگیری را شکل می‌دهند. 

 

وی همچنین با اشاره به نقش حساس رسانه‌ها در بازنمایی این پدیده گفت: گزارشگری مسئولانه  شامل پرهیز از تشریح جزئیات روش، دوری از رمانتیک‌سازی یا قهرمان‌سازی، و ارائه اطلاعات دقیق درباره مسیرهای دریافت کمک  از اصول مورد تأکید سازمان جهانی بهداشت است که باید در تدوین اخبار این حوزه همواره مدنظر قرار گیرد.

 

 رییس گروه سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد معاونت بهداشت با تأکید بر اینکه کاهش آمار خودکشی نیازمند تصمیم‌گیری‌های کلان در سطوح فردی، حرفه‌ای و سیاست‌گذاری است، ابراز امیدواری کرد با هم‌افزایی میان نظام سلامت و سایر بخش‌های جامعه با  رویکردی جامع و مشارکتی شاهد ارتقای هرچه بیشتر سلامت روان به ویژه در این حوزه باشیم.

 

بر اساس این گزارش هموطنان می‌توانند برای بهره‌مندی از  خدمات مشاوره  کارشناسان سلامت روان به مراکز جامع خدمات سلامت تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی مراجعه کنند.